MÔ HÌNH LUÂN CANH TÔM - LÚA TẠI TỈNH SÓC TRĂNG ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ NHỮNG NĂM 90 CỦA THẾ KỶ TRƯỚC, CHỦ YẾU TẬP TRUNG TẠI HUYỆN MỸ XUYÊN NƠI CÓ 2 VÙNG SINH THÁI ĐẶC TRƯNG MẶN NGỌT. TRONG ĐÓ CÓ 06 THÁNG NƯỚC NGỌT VÀO MÙA MƯA VÀ 06 THÁNG NƯỚC LỢ VÀO MÙA KHÔ. BÀ CON Ở ĐÂY THUẬN THEO TỰ NHIÊN MÀ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP. KHI NƯỚC MẶN THÌ NUÔI TÔM, CÒN NƯỚC NGỌT THÌ TRỒNG LÚA. CỨ THẾ, CON TÔM ÔM CÂY LÚA VỮNG VÀNG HÀNG CHỤC NĂM QUA NAY TẠI VÙNG MẶN - NGỌT ĐAN XEN NÀY.

Dẫn chúng tôi tham quan mô hình tôm - lúa của gia đình, ông Mã Văn Hồng - Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê (xã Hòa Tú 1, huyện Mỹ Xuyên) cho hay, ngay sau khi kết thúc vụ lúa Đông Xuân 2024, khi nước mặn từ biển chảy vào ông lấy nước vào ruộng để thả tôm. Hiện tôm đang phát triển tốt hứa hẹn một mùa bội thu.

“Vụ lúa Đông Xuân vừa rồi tôi trồng lúa giống ST25 thắng đậm, năng suất 6,5 tấn/ha, tôi không bán lúa tươi mà xay xát bán gạo. Nhờ lúa có gạo ngon nhất thế giới (năm 2019, 2023) nên mọi người ưa chuộng, bán được giá. Thu nhập cũng từ đó nâng lên”, ông Hồng nói.

Cũng theo Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê, luân canh tôm - lúa là mô hình bền vững nên HTX luôn duy trì diện tích khoảng 32ha hằng năm. Riêng vụ tôm - lúa 2023 - 2024 lúa trúng mùa được giá nên thu nhập khoảng 70 triệu đồng/ha. Ngoài ra, HTX đang có đầu ra sản phẩm cá rô phi khá tốt nên cũng phát triển đối tượng này trong mô hình tôm - lúa để góp phần nâng cao thu nhập cho xã viên.

Tương tự ông Võ Thanh Lâm ở xã Gia Hòa 1 có 4.000m2 lúa trồng trên nền tôm. Vụ lúa vừa rồi thu hoạch được 2,7 tấn, bán với giá 9.000 đồng/kg, lợi nhuận khoảng 7 triệu đồng/1.000m2. “Riêng tôm thu hoạch được hơn 200kg, lợi nhuận gần 30 triệu đồng. Tôm này chủ yếu là đặt vớn ngoài sông rồi thả vào ruộng nuôi nên không tốn tiền mua con giống. Tôm ăn các loại mùn bả, vi sinh vật có trong đất để lớn nên cũng không phải mua thức ăn”, ông Lâm cho biết.

Ông Lâm nhận định luân canh tôm - lúa là mô hình “ăn chắc mặc bền”, nhất là trước những thách thức của biến đổi khí hậu như hiện nay. “Luân canh tôm - lúa lợi nhuận không lớn nhưng lại bền. Hết vụ lúa thì nuôi tôm rồi kết thúc vụ tôm lại trồng lúa. Năm nào thời tiết xấu thất tôm thì còn lúa, mà thất lúa cũng còn con tôm. Cũng có năm tôm cũng có lãi mà lúa cũng có ăn”, ông Lâm nói.

Ông Trần Văn Phỉ ở xã Gia Hòa 1 cho biết, nhờ 5.000m2 đất trồng lúa trên nền tôm gia đình không phải đi mua gạo ăn mà còn có lúa để bán và nuôi thêm gà, vịt để tăng thêm thu nhập.

Theo ngành nông nghiệp huyện Mỹ Xuyên, mô hình tôm lúa manh nha từ trước năm 1990. Thời điểm đó bà con chỉ canh tác một vụ lúa mùa vào mùa mưa và bắt tôm tép sống tự nhiên trong ruộng vào mùa khô. Sau khi việc sinh sản nhân tạo tôm sú được thực hiện thành công ở các tỉnh miền Trung thì bà con bắt đầu đưa đối tượng này vào nuôi sau khi kết thúc vụ lúa. Đến năm 2012 con tôm thẻ chân trắng cũng xuất hiện và gần đây nhất tôm càng xanh cũng đã có mặt trên nền đất lúa.

Cùng với đa dạng các loại tôm nuôi bà con nơi đây còn áp dụng khoa học kỹ thuật vào nuôi trồng thủy sản nên cả sản lượng và chất lượng đều tăng. Từ năm 2015 đến nay diện tích nuôi tôm toàn huyện duy trì ở mức 20.000 ha và sản lượng tăng qua các năm. Mức độ thiệt hại cũng giảm đáng kể. Nếu như năm 2015 tỉ lệ thiệt hại là 22% thì đến năm 2022 chỉ còn 5,35%.

Chính thực tế sản xuất mô hình thuận thiên này đã chứng minh được tính bền vững, ít rủi ro mà lợi nhuận luôn ổn định nên được huyện Mỹ Xuyên tập trung chỉ đạo duy trì diện tích từ 7.000 - 10.000 ha mỗi năm, nuôi từ 1 - 2 vụ tôm (vào mùa khô) và trồng luân canh 1 vụ lúa (vào mùa mưa). Bên cạnh đó, bà con còn phát triển thêm mô hình kinh tế phụ như trồng rau màu trên bờ bao, nuôi tôm càng xanh, cá nước ngọt xen canh với lúa,… góp phần tăng thu nhập và giá trị sản xuất.

 

Mô hình tôm - lúa còn phát huy các yếu tố tích cực của con tôm và cây lúa như giúp cải tạo đất, trừ sâu hại và cắt đứt vòng đời sâu bệnh trong quá trình sinh trưởng và phát triển, giúp cho việc nuôi tôm hay trồng lúa ở vụ kế tiếp được thành công hơn và giảm thiểu rủi ro.

Ông Huỳnh Văn Lễ ở xã Ngọc Đông (huyện Mỹ Xuyên) cho hay, trồng lúa trên nền đất nuôi tôm rất nhẹ chi phí sản xuất, hầu như không sử dụng phân thuốc, cả hữu cơ lẫn hóa học. Các phụ phẩm từ lúa khi phân hủy sẽ làm thức ăn cho tôm; còn các chất thải của tôm sẽ là phân nền cho cây lúa. Cứ thế, lúa tốt nhờ làm trên nền nuôi tôm, con tôm ít bệnh cũng nhờ cây lúa cải tạo môi trường.

Nông dân Huỳnh Phú Tổng ở xã Gia Hòa 1 (Mỹ Xuyên, Sóc Trăng) cho biết, nuôi tôm sau vụ lúa thì nền đáy ao đã được tạo thêm khoáng nên các chất độc hại được giảm bớt, cắt mầm bệnh trong ruộng nuôi. Nhờ vậy, ruộng tôm sạch hơn, khi nuôi không cần phải sử dụng nhiều thuốc, hóa chất nên chi phí sản xuất thấp, lợi nhuận tăng. “Vụ vừa rồi với 3.000m2 thu hoạch 3 tấn, bán giá 8.900 đồng/kg, lợi nhuận khoảng 25 triệu đồng”, ông Tổng nói.

Theo nhiều nông dân ở huyện Mỹ Xuyên, nuôi tôm theo mô hình thuận thiên, tôm lớn tự nhiên, không tốn nhiều chi phí thức ăn và nhẹ công chăm sóc, lại ít bệnh, thịt chắc và ngon ngọt. Sản xuất lúa thì hoàn toàn không sử dụng phân bón và thuốc hóa học, bảo đảm sức khỏe cho nhà nông.

Chính yếu tố này đã giúp huyện Mỹ Xuyên thành công với Đề án “lúa thơm - tôm sạch“. Đến nay toàn huyện đã hình thành vùng chuyên trồng lúa hữu cơ với diện tích gần 60ha. Lúa được trồng tại đây là các giống chất lượng cao như lúa ST24, ST25. Năm 2023, khi gạo ST25 của Sóc Trăng một lần nữa đạt giải Gạo ngon nhất thế giới thì loại lúa được trồng trên vùng tôm - lúa ngày càng khẳng định được vị thế về chất lượng.

Ông Mã Văn Hồng - Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê cho biết, lúa ST25 trồng ở vùng tôm - lúa luôn có giá bán cao hơn bên ngoài 1.500 - 2.500 đồng/kg. Theo ông Hồng, sở dĩ có giá cao hơn vì lúa trồng trên nền đất nuôi tôm nên chất lượng thơm ngon hơn.

Qua hơn 30 năm "con tôm ôm cây lúa" đã chứng minh hiệu quả và tính bền vững, là hướng đi đúng của ngành nông nghiệp Sóc Trăng. Tuy nhiên trái ngược với hiệu quả mang lại, mô hình tôm-lúa ở địa phương này đang đứng trước nguy cơ giảm dần diện tích.

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) tỉnh Sóc Trăng, trong những năm gần đây, diện tích trồng lúa nền tôm có xu hướng giảm, nguyên nhân chủ yếu là do một số người dân chạy theo lợi nhuận của con tôm chuyển sang nuôi tôm thâm canh, tăng vụ mà không trồng lại lúa sau vụ tôm. Việc không trồng lúa lại sau vụ tôm và nuôi tôm thâm canh, tăng vụ bước đầu gây ra nhiều vấn đề môi trường đáng quan tâm và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả nuôi tôm, đặc biệt khi giá tôm liên tục giảm thấp.

Tiến sĩ Trần Tấn Phương - Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Sóc Trăng phân tích, sản xuất lúa - tôm cũng còn nhiều nhược điểm như trồng lúa không đồng loạt, liền kề nên thường xảy ra mâu thuẫn giữa ao nuôi tôm và trồng lúa. Việc lấp lại lúa sau nuôi tôm chỉ cục bộ không đồng loạt nên thường xảy ra dịch hại gây giảm năng suất lúa. Hoặc trồng lúa lại trên nền nuôi tôm có lúa để đảm bảo lương thực trong gia đình chứ chưa tính đến chuyện để phát triển kinh tế gia đình dựa vào việc trồng lúa. Một số nông dân thực hiện sản xuất mô hình tôm - lúa còn chủ quan, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chưa chủ động ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, thiếu sự liên kết, hợp tác.

Cũng theo Tiến sĩ Phương, mô hình lúa - tôm cũng đang đứng trước nhiều thách thức, nhất là sự tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng nhanh hơn dự báo, sự xâm nhập mặn sâu vào đất liền, mùa khô kéo dài, nắng nóng, mùa mưa ngắn, lượng mưa ít… Bên cạnh đó, hệ thống thủy lợi vùng tôm - lúa chưa phù hợp và đáp ứng được đòi hỏi có tính đặc thù cho người nuôi tôm nước lợ nói chung và nuôi tôm - lúa nói riêng. Ngoài ra trong quy trình canh tác tôm - lúa chưa áp dụng được cơ giới hóa, đặc biệt là cơ giới hóa trong thu hoạch lúa.

 

Ông Đào Đắc Hùng - Phó Chủ tịch UBND huyện Mỹ Xuyên (tỉnh Sóc Trăng) cho biết, trước thực trạng diện tích lúa trên nền tôm giảm, ngày 16.2.2023, Ban Thường vụ Huyện ủy Mỹ Xuyên ban hành Chỉ thị số 13 về “Tăng cường chỉ đạo thực hiện lắp lúa trên nền tôm”. Trong đó đảm bảo diện tích lúa trên nền tôm hằng năm đạt chỉ tiêu kế hoạch đề ra nhất là ở 6 xã có 6 tháng nước ngọt, 6 tháng nước mặn góp phần giữ vững môi trường sinh thái, bảo vệ môi trường bền vững cho vùng nuôi tôm những năm tiếp theo, đảm bảo đời sống của người dân. Đặc biệt đảng viên, đoàn viên, hội viên tiên phong trong giữ vững mô hình này.

“Địa phương luôn duy trì sản lượng và nâng cao chất lượng, giá trị con tôm, cây lúa gắn với liên kết tiêu thụ; không chạy theo sản lượng mà phá vỡ tính bền vững của mô hình. Ngoài ra, nghiên cứu khuyến cáo phát triển các đối tượng thủy sản khác có giá trị để luân canh, xen canh với lúa, tôm nước lợ”, ông Hùng nói.

Tiến sĩ Trần Tấn Phương - Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Sóc Trăng cho biết, để phát huy mô hình tôm - lúa thì không những nâng cao giá trị con tôm mà cũng phải đồng thời nâng cao giá trị hạt lúa. Do đó, cần phát huy và mở rộng chuỗi giá trị trên một quy mô lớn và tạo ra một lượng sản phẩm chất lượng lớn gắn với tiêu thụ. Từ đó xây dựng uy tín và khẳng định thương hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đặc trưng của vùng tôm - lúa Mỹ Xuyên để nâng cao giá trị gia tăng.Tiến sĩ Phương cũng cho biết thêm, ngành chức năng tăng cường đầu tư phát triển hệ thống điện, thủy lợi, giao thông, cơ giới hóa từng khâu trong sản xuất mô hình tôm - lúa. Khuyến khích các doanh nghiệp tăng cường đầu tư, phát triển các hình thức hợp tác, liên kết trong sản xuất, tiêu thụ sản phẩm tôm lúa; xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế cho vùng nuôi theo yêu cầu của nhà nhập khẩu như tiêu chuẩn ASC, Global GAP, tôm hữu cơ... để nâng cao giá trị mô hình.

https://laodong.vn/emagazine/30-nam-con-tom-om-cay-lua-1321780.ldo