Câu hỏi này đặt ra tưởng như đơn giản, nhưng muốn trả lời có cơ sở khoa học và thực tiễn, ta phải xét trong mối liên hệ với nhiều tiêu chuẩn khác.

Vụ đông xuân 2020 - 2021, trong chương trình "Canh tác thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu", Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền là đơn vị vừa nằm trong ban tổ chức, vừa đóng góp tích cực để bà con nông dân thực hiện và đạt được mục tiêu vừa trúng mùa, trúng giá. Tại TP Cần Thơ, bình quân một hộ tham gia mô hình đã chi phí cho 1ha sản xuất là 25.575.000 đồng, năng suất 9 tấn lúa tươi, giá bán 7.200 đồng/kg, tổng thu 64.800.000 đồng, lợi nhuận 39.225.000 đồng/ha. Mức lợi nhuận này không phải là 30% nữa mà là 153%, nghĩa là chi 1 đồng vốn thu lại 2,53 đồng.

Mô hình canh tác lúa thông minh của Công ty Bình Điền giúp nông dân nâng cao năng suất.

Cũng mô hình này trong vụ hè thu 2022 đã đạt năng suất 7 tấn lúa tươi, giá bán 6.700 đồng/kg, tổng thu 46.900.000 đồng, trong khi đó tổng chi phí đầu tư là 23.093.000 đồng/ha nên tổng tiền lời thu được là 23.807.000 đồng, bằng 103%, hoặc chi 1 đồng vốn thu lại được 2,03 đồng. Như vậy, nông dân này trồng 1ha lúa 2 vụ/năm, sau khi trừ hết các chi phí còn lời được 63.032.000 đồng. Nếu lấy số tiền này chia đều cho 12 tháng, ta có 5,25 triệu/tháng cho toàn hộ.

Lấy mức bình quân nhân khẩu thấp là 4 người/hộ, thì mỗi tháng bình quân mỗi người thu nhập được 1,31 triệu/người/tháng. Mức thu nhập này tương đương với mức của hộ nghèo ở nông thôn, hàng năm thiếu ăn khoảng 3 tháng. Giả sử nhân khẩu trong gia đình không phải là 4 mà 5 hay 6 thì mức thu nhập bình quân đầu người/tháng còn dưới ngưỡng của hộ nghèo.

Nhưng đây là mức thu nhập của năm vừa trúng mùa lại trúng giá. Nếu gặp năm vừa mất mùa vừa mất giá thì bình quân thu nhập trên đầu người sẽ thấp hơn nhiều. Vấn đề đặt ra ở đây là, nếu chỉ có canh tác trên cây lúa và bảo đảm thu nhập đủ ăn, mặc, trang trải chi phí cho con cái được đi học thì cần có thu nhập gấp 3 - 5 lần so với thu nhập mà hộ này đã đạt được trên 1ha đất lúa. Có nghĩa là quy mô đất lúa của nông hộ có 4 nhân khẩu phải đạt mức tối thiểu khoảng 3ha.

Theo kết quả điều tra của Chương trình Canh tác lúa thông minh do nhóm cán bộ của Công ty Bình Điền phối hợp với các trung tâm khuyến nông 3 tỉnh ở ĐBSCL thực hiện trong năm 2021: Trong số 374 mẫu điều tra có 132 mẫu, chiếm 35,2% số hộ có diện tích làm lúa chỉ được dưới 1ha. Số hộ có diện tích từ 1 - 5ha là 212 mẫu, chiếm 56,7%, nhóm này nếu chuyên làm lúa cũng chỉ đạt mức từ thoát nghèo đển đủ ăn và có một phần để trang trải cho con cái được cắp sách đến trường, chưa nghĩ đến chuyện làm giàu.

Muốn trồng lúa có thể trở nên giàu có, ít nhất phải có diện tích trên 5 ha/mỗi hộ.

Muốn trồng lúa có thể trở nên giàu có, ít nhất phải có diện tích trên 5ha mỗi hộ. Tuy nhiên, số hộ có từ 5 - 10ha đất lúa chỉ chiếm 6,7% và số hộ có trên 10ha đất lúa chỉ có 1,3%. Vậy nên chỉ có khoảng dưới 10% số hộ trồng lúa ở ĐBSCL có thể thực hiện được. Đại bộ phận (trên 90%) còn lại nếu chỉ trồng lúa mà không trồng các cây, con hay làm các dịch vụ khác thì rất khó mà giàu có. Để làm rõ điều này, ta hãy tham khảo thành tích của 37 nông dân xuất sắc ở ĐBSCL được nhà nước vinh danh là sản xuất giỏi trong 2 năm 2021 - 2022. Trong số 37 nông dân được vinh danh là sản xuất giỏi chỉ có 5 vị trồng lúa, nhưng chủ yếu là lai tạo rồi sản xuất hạt giống để bán hoặc trồng lúa kết hợp với trồng cây ăn quả để trở nên giàu có.

Đó là: Ông Nguyễn Quốc Hùng ở ấp Tân Hiệp, Thị trấn Ốc Eo, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, trồng lúa và cả bưởi da xanh trên diện tích 27ha, nhưng lúa không phải để bán dạng thóc thường mà làm lúa giống, sử dụng máy móc, thiết bị hiện đại mới thu được năng suất cao. Bán cả lúa giống và bưởi thu được 3 tỷ đồng/năm, đem lại lợi nhuận trên 1 tỷ đồng/năm.

Ông Nguyễn Anh Dũng ở ấp An Lạc, xã Định An, huyện Lấp Vò, Đồng Tháp, có 7,2ha vừa nghiên cứu tạo lúa giống rồi nhân giống để bán, lại kiêm dịch vụ mua bán gạo nên từ năm 2018 - 2020 thu được 3,72 tỷ đồng, lợi nhuận mang lại trên 2 tỷ đồng/năm.

Ông Trần Văn Công, vừa là chủ tịch Hội đồng quản trị, vừa Chủ nhiệm Hợp tác xã SXNN Phú Mỹ Châu, ngụ tại ấp Giồng Trôm, xã Mỹ Chánh, huyện Châu Thành, Vĩnh Long. HTX sản xuất lúa giống trên diện tích 10ha, năm 2018 đạt doanh thu 9,2 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Văn Thành, ấp Trường Hưng, xã Thới Hòa, Trà Ôn, Vĩnh Long có 6,7ha vốn trồng lúa nhưng thu nhập thấp, ông chuyển đổi sang trồng cam sành trên đất lúa, đạt 120 tấn cam/ha/năm, doanh thu 4,3 tỷ đồng, lời ròng 3,6 tỷ đồng/năm.

Bà Trương Thị Hương, ấp Hà Tân, xã Hưng Hà, Tân Hưng, Long An trồng 50ha lúa nếp, 20ha khoai lang. Doanh thu năm 2021 là 5,1 tỷ đồng, mang lại lợi nhuận cho gia đình 3,6 tỷ đồng.

Ngoài ra có ông Nguyễn Thành Giang ở ấp Bình Thành, xã Bình Thành, Thoại Sơn, An Giang cũng lấy cây lúa làm nền nhưng là chủ nhiệm HTX đầu mối cung cấp các vật tư đầu vào, đồng thời liên kết với các doanh nghiệp để tiêu thụ lúa gạo cho diện tích 12.000ha lúa để áp dụng kỹ thuật tiên tiến trong nghề trồng lúa. Đây cũng là HTX đầu tiên ở Việt Nam thực hiện kỹ thuật “mặt ruộng không dấu chân” bằng cách sử dụng thiết bị không người lái (Drone) vào các khâu gieo sạ, bón phân, phun thuốc, tưới nước và phát hiện mọi bất trắc trên ruộng lúa thay người.

32 nông dân còn lại họ thực sự trở thành giàu có là kinh doanh hoặc là VAC, hoặc thủy sản, hoặc chăn nuôi gia súc, gia cầm, vừa làm giống vừa bán thịt và kiêm nhiều dịch vụ khác ...

Lời bàn: Nếu hỏi ở ĐBSCL chỉ trồng lúa, liệu có làm giàu được không? Câu trả lời là được. Nhưng phải bảo đảm điều kiện trước tiên là có diện tích đủ lớn, ít nhất từ 5 - 10ha. Nếu diện tích ít hơn thì nhất thiết phải kết hợp với các loại hình kinh doanh dịch vụ khác mới trở nên giàu có được. Trong trường hợp diện tích đất trồng lúa phân bố theo từng hộ như hiện nay, muốn làm giàu phải thực hiện liên doanh, liên kết, bảo đảm có đầu ra ổn định, đồng thời phải áp dụng gói kỹ thuật canh tác thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu... Muốn vậy, cần có sự vào cuộc của nhà nước, các doanh nghiệp, các nhà khoa học, các tổ chức dịch vụ...

GS.TS MAI VĂN QUYỀN